Berbercultuur, van binnenuit

Amazigh, niet ‘Berbers’

Het woord dat de meeste bezoekers kennen is Berber. Het komt van dezelfde Griekse en Latijnse wortel als ‘barbaar’ — een naam die van buitenaf is opgeplakt. Het woord dat wij voor onszelf gebruiken is Amazigh (meervoud Imazighen), wat ruwweg ‘vrije mensen’ betekent. Beide woorden zijn gangbaar en niemand hier neemt u ‘Berber’ kwalijk, maar het is goed om te weten wat wat is.

De Imazighen zijn de oorspronkelijke bewoners van Noord-Afrika — Marokko, Algerije, Tunesië, Libië en Mauritanië — en wonen hier al duizenden jaren, lang vóór de Arabische verovering van de 7e eeuw.

De taal

Onze taal is het Tamazight, geschreven in een schrift dat Tifinagh heet en waarvan u de hoekige tekens overal in Marokko op verkeersborden en openbare gebouwen ziet. In 2011 werd het naast het Arabisch een officiële taal van Marokko en het wordt nu op school onderwezen — binnen ons eigen leven een grote verandering.

Er zijn drie hoofdvarianten in Marokko: het Tarifit in het noorden, het Tamazight in de Midden-Atlas en het Tashelhit in het zuiden. Hier in het zuidoosten hoort u een mengeling.

Tapijten, en hoe u ze leest

Amazigh-tapijten worden door vrouwen geweven, en de patronen zijn geen versiering om de versiering — veel ervan is een vorm van schrift. Ruiten hebben vaak met vrouwelijkheid en bescherming te maken; zigzaglijnen met water, in een woestijn het kostbaarste wat er is; het herhaalde oogmotief weert het boze oog. Elke streek heeft een eigen symbolentaal, en een weefster uit de Midden-Atlas zou een Saharaans tapijt maar gedeeltelijk kunnen lezen.

Koopt u er één, vraag dan wat de symbolen betekenen. Een verkoper die kan antwoorden, verkoopt meestal iets echts.

Het nomadenbestaan, eerlijk verteld

Sommige families in deze regio leven nog nomadisch en trekken met kamelen, schapen en geiten mee met de weidegrond en het water. Minder dan vroeger. Droogte, de uitbreiding van vaste landbouw en het simpele feit dat kinderen nu naar school gaan, hebben het allemaal teruggedrongen.

We zeggen dat zo onomwonden omdat veel woestijntoerisme ‘ontmoet de nomaden’ verkoopt alsof het een tijdloos tafereel is. Dat is het niet. Het is een echte en zware manier van leven die onder echte druk staat, en de families die er nog in leven zijn geen tentoonstelling. Bezoekt u er één — wij kunnen het regelen — ga dan als gast, neem thee of suiker mee als geschenk in plaats van geld voor de kinderen, en vraag het voordat u iemand fotografeert.

Gastvrijheid en de thee

Gastvrijheid is hier geen marketingzin; het grenst aan een plicht. Een gast krijgt te eten. In de woestijn, waar iemand wegsturen vroeger diens dood kon betekenen, is dat geen sentimentaliteit — het is een overlevingsethiek die tot waarde is gestold.

Muntthee is het ritueel dat haar uitdrukt. Groene thee, heel veel verse munt, heel veel suiker, van hoogte geschonken om hem te beluchten en schuim te maken. Drie glazen zijn traditie, en er bestaat een gezegde over: het eerste is zacht als het leven, het tweede sterk als de liefde, het derde bitter als de dood. Alle drie weigeren is een beetje als een hand weigeren — kunt u niet drinken, neem dan een slokje en wees er hartelijk over.

Muziek

Amazigh-muziek is in deze streek gebouwd op trommels en op zang in vraag en antwoord. Wat u in ons kamp hoort is het echte werk, gespeeld door mensen van hier, geen voor toeristen ingestudeerde voorstelling.

Iets anders, en het opzoeken waard, is de Gnawa-muziek in het dorp Khamlia, 7 km naar het zuiden. De Gnawa zijn nakomelingen van mensen die via de slavenhandel over de Sahara naar het noorden werden gebracht, en hun muziek — de driesnarige guembri, de ijzeren qraqeb — is een spirituele traditie met een eigen geschiedenis. Zie wat te doen.

Respectvol op bezoek

• Vraag het voordat u mensen fotografeert. Altijd. Zeker bij vrouwen en kinderen.
• Kleed u bescheiden in het dorp — schouders en knieën bedekt. Bij het hotel en het zwembad is gewone zwemkleding volkomen prima.
• De rechterhand voor eten en geven.
• Geef kinderen geen geld. Het houdt ze van school. Wilt u helpen, geef dan rechtstreeks aan een gezin of een school.
• Neem de thee aan.